Iraanse functionarissen verklaren dat ze werken aan een vredesplan

Waarom Iran zich niet wil verbranden aan het conflict in Nagorno-Karabach

kremlin.ru (CC BY 4.0)

Begin deze maand verhevigden de gevechten tussen Armenië en Azerbeidzjan om Nagorno-Karabach. Iran neemt een neutraal standpunt in en heeft daar goede redenen voor, schrijft Marzieh Kouhi-Esfahani, expert Internationale Betrekkingen aan de Durham University in Groot-Brittannië.

De zuidelijke Kaukasus ligt ingeklemd tussen Rusland in het noorden, Iran in het zuiden en Turkije in het westen. De mondelinge en militaire steun van Turkije aan Azerbeidzjan geeft Bakoe het zelfvertrouwen om bemiddeling in het conflict te weigeren. Ondertussen zet Moskou - dat historisch gezien een belangrijke bemiddelaar is geweest in dit conflict - zich ook in om Armenië te beschermen in het kader van de Collective Security Treaty Organization (CVVO), een regionaal militair bondgenootschap.

Iran daarentegen neemt officieel een neutraal standpunt in en heeft de afgelopen drie decennia herhaaldelijk aangeboden om te bemiddelen. Ook nu doet het land dat: Iraanse functionarissen verklaren dat ze werken aan een vredesplan.

Eerste oorlog

De eerste oorlog om Nagorno-Karabach begon eind de jaren 1980 en kostte Azerbeidzjan 20 procent van zijn grondgebied aan Armenië.

Teheran deed in 1992 een uitgebreide poging om een staakt-het-vuren tot stand te brengen, maar zag dat binnen enkele uren al geschonden worden door de Armeense militie. Het kostte Iran gezichtsverlies in zijn rol als bemiddelaar

Neutraliteit is belangrijk voor de binnenlandse stabiliteit van Iran.

Hoewel uiteindelijk in 1994 een ander staakt-het-vuren werd bereikt, hebben talrijke onderhandelingsronden en regionale en internationale bemiddeling, met name door de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), niet tot vrede geleid - of zelfs maar een gedeeltelijke oplossing van het geschil. Het conflict laaide sindsdien herhaaldelijk op langs de frontlinie, onder meer in 2016. Maar de huidige escalatie is verreweg de ernstigste.

Iran verkeert deze keer niet echt in een positie om te bemiddelen, vooral gezien zijn eigen turbulente relatie met Bakoe en gezien de internationale gevoeligheid voor de toegenomen regionale invloed van Iran. De enige reden voor het Iraanse bemiddelingsaanbod lijkt Armenië en Azerbeidzjan - en daarmee ook hun respectieve etnische minderheden en aanhangers in Iran - te bevestigen dat Teheran neutraal blijft. Een dergelijke neutraliteit is belangrijk voor de binnenlandse stabiliteit van Iran.

Historische banden

Tot het begin van de 19e eeuw stonden Georgië, Armenië en de gebieden van de huidige Republiek Azerbeidzjan (toen bekend als Arran) onder Perzische controle. Maar Iran verloor de gebieden aan Rusland na nederlagen in twee oorlogen.

De val van de Russische tsaren in 1918 en de verzwakkende greep van Moskou op Arran gaven zuurstof aan nationalistische partijen. Met de steun van het Ottomaanse rijk creëerden ze de Democratische Republiek Azerbeidzjan, die in 1920 werd geïntegreerd in de Sovjet-Unie.

Hoewel er aan de noordkant van de Aras-rivier vóór 1918 geen politieke entiteit had bestaan met de naam Azerbeidzjan, delen de mensen van Arran wel de Turkse etniciteit en taal met de inwoners in de noordwestelijke provincies van Iran, historisch Oost- en West-Azerbeidzjan genoemd.

Daardoor zijn de huidige 9 miljoen inwoners van Azerbeidzjaanse verwant met 16 procent van de Iraanse bevolking - nog eens 20 miljoen mensen. Iran telt ook meer dan 100.000 gerespecteerde en goed geïntegreerde Armeniërs. Ze hebben sterke en soms nuttige banden met de wereldwijde Armeense diaspora, die een invloedrijke lobby heeft in westerse landen, vooral in de VS.

Etnische verdeeldheid

Met zo’n etnische mix zou elke officiële steun van Teheran voor Armenië of Azerbeidzjan in het Nagorno-Karabach-conflict de sociale breuklijnen kunnen verdiepen en conflicten kunnen creëren. Het zou ook bijdragen aan de verschillende sociale dilemma’s waarmee de Iraanse staat al kampt als gevolg van economische schade door Amerikaanse sancties, ongebreidelde corruptie en wanbeleid en ontevredenheid bij de bevolking over het repressieve beleid van de staat.

Het kiezen van partij zou snel kunnen leiden tot grotere etnische verdeeldheid.

In een tijd waarin de sociale cohesie al ver te zoeken is, zou het kiezen van partij snel kunnen leiden tot grotere etnische verdeeldheid die de politieke en territoriale integriteit van Iran in gevaar zou kunnen brengen.

Wantrouwen voor Bakoe

Zoals ik in mijn eigen onderzoek heb uitgelegd, zou Iran, met een gedeelde sjiitische religie en geschiedenis, de natuurlijke bondgenoot van Azerbeidzjan kunnen zijn - vooral ook omdat Armenië geen moslimland is. Maar de constante expansionistische benadering van Azerbeidzjan ten opzichte van Iraanse gebieden sinds zijn onafhankelijkheid maakt een dergelijke alliantie hoogst onwaarschijnlijk, ongeacht wie er in Iran aan de macht is.

Blijf op de hoogte

Schrijf je in op onze nieuwsbrieven en blijf op de hoogte van het mondiale nieuws
Azerbeidzjan heeft aanzienlijk geïnvesteerd in de bevordering van separatistische ideeën onder Turkmenen in Iran en bleef de wens koesteren om de Iraanse provincies Oost- en West-Azerbeidzjan in de republiek te integreren. Dat is een van de belangrijkste redenen voor de terughoudendheid van de heersende sjiitische theocratie in Iran om de kant van Azerbeidzjan te kiezen, ondanks het feit dat de meerderheid van de Azerbeidzjaanse bevolking ook sjiiet is.

Bondgenoten

Ook de bondgenootschappen van Bakoe met de VS en Israël, de seculiere regering en haar onvermurwbare verzet tegen elke invloed van Iran vergroten de aarzeling van de Islamitische Republiek om Azerbeidzjan te steunen.

Armenië daarentegen heeft geen expansief beleid ten aanzien van Iraanse gebieden getoond, en het heeft geen banden aangehaald met tegenstanders van Iran, zoals de VS, Israël of Saoedi-Arabië - in die mate dat het zijn goede relaties met Teheran ondermijnt.

Toch zou het contra-intuïtief zijn voor de sjiitische theocratie van Iran om openlijk een bondgenootschap te sluiten met een christelijke republiek tegen een ander land met een sjiitische meerderheid.

Daarom is de beste optie om de veiligheid en stabiliteit van Iran te beschermen, dat Teheran zijn neutrale standpunt behoudt en internationale initiatieven ondersteunt om het conflict op te lossen.

Deze analyse verscheen oorspronkelijk op The Conversation

Zonder jouw steun bestaat MO* niet.

Wil je dat MO* dit soort verhalen blijft brengen?
Steun ons en word proMO* voor maar €4/maand of doe een vrije gift. 2916   proMO*’s steunen ons vandaag al.

Word proMO* of Doe een gift